مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 1 2025 09 06 آموزه های عرفانی و شبهات جبر و تفویض 2018989 10.22034/erfani.2025.2018989 FA محمدرضا مروج دکتری علیرضا کرمانی دانشیار - گروه عرفان مؤسسه 0000-0002-6731-419X Journal Article 2021 09 22 نقش «حق» و «عبد» در افعال اختیاری انسان چقدر است؟ سه نظریة عمده در این زمینه مطرح است: «جبر»، «تفویض» و «امر بین ‌الامرین». این نوشتار با بهره‌گیری از اصول و آموزه‌های عرفانی، نظیر «وحدت شخصی وجود»، «نظام اسمائی»، «قضا و قدر»، «سرّ القدر» و «سرّ سرّ القدر» ‌کوشیده است به پرسش مزبور پاسخ دهد. با تحلیل آثار عارفان مسلمان و رد نظریات جبر و تفویض، نظریة «امر بین ‌الامرین» اثبات می‌گردد. مطابق اصل «وحدت شخصی وجود»، فعل عبد درحقیقت فعل حق‌تعالی است که در تعیّن عبد به ظهور می‌رسد. نقش عبد تعین‌بخشی به فعل و نقش خداوند، ایجاد آن است. به عقیدة علامه طباطبائی، اصل «وحدت شخصی وجود» اساساً مسئله جبر و تفویض را بی‌معنا می‌کند؛ زیرا پیش‌فرض شبهات مذکور کثرت است. افزون بر این، آموزة «سرّ القدر» به شبهة جبر و آموزة «سرّ سرّ القدر» به شبهة تفویض پاسخ داده و نظریة «امر بین ‌الامرین» را تأیید می‌کنند.