مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) 2026 07 08 رفع تهافت از سخنان علامه طباطبائی در جبر و اختیار بر پایه رویکرد عرفانی وی 5001539 FA حسن امینی 0009-0005-4469-5195 Journal Article 2025 01 09 Many contemporary religious scholars have been influenced by Masha's wisdom and some by Islamic mysticism in the issue of predestination and free will. Mesha believes in the unity of the explanation of existence and considers the connection of the transcendental imperative possible only through the first intellect; Therefore, they considered God as the distant subject and man as the near subject and answered the problem of determinism and choice through longitudinal subjectivity. But the mystics believe in the personal unity of existence. Based on this, they have accepted the unmediated connection of the Almighty with all possible determinations and have considered human activity as a manifestation of divine activity and the essence of the Almighty as the environment for all the phenomena of the world. Allameh Tabatabai has solved the problems of predestination and free will through both longitudinal and proximate validity. Therefore, a kind of tehaft can be seen in Allameh's words. But the author's hypothesis is that according to Allameh's mystical approach and by meditating on his expressions, the mentioned problem can be solved. This article has explained this confusion and its solution from Allameh's words (on the problem of predestination and free will) with a descriptive-analytical method. بسیاری از عالمان دینی معاصر در مسئله جبر و اختیار از حکمت مشا و بعضی هم از عرفان اسلامی، متاثر بوده‌اند. مشا قائل به وحدت تباینی وجود‌اند و ارتباط واجب‌تعالی را، تنها از راه عقل اول ممکن می‌دانند؛ از این‌رو، خدوند را فاعل بعيد و انسان را فاعل قريب دانسته و به معضل جبر و اختيار از راه فاعليت طولي پاسخ داده‌اند. اما عرفا معتقد به وحدت شخصی وجود هستند. آنان بر این اساس، ارتباط بدون واسطه حق‌تعالي را با همه تعینات امكاني نیز ‌پذیرفته‌ و فاعليت انسان را جلوه‌ای از فاعليت الهي دانسته‌اند و ذات حق‌تعالی را محیط بر همه پدیده‌های عالم. علامه طباطبایی هم از راه فاعلیت فاعلیت طولی و هم از راه فاعلیت قریب به حل و فصل معضلات جبر و اختیار پرداخته است. براین اساس، یک نوع تهافت در کلام علامه به چشم می‌آید. اما فرضیه نگارنده این است که با توجه به رویکرد عرفانی علامه و با تعمق در عبارات وی، تهافت یادشده قابل رفع است. اين نوشتار با روش توصيفي-تحليلي به تبیین این تهافت و رفع آن از سخنان علامه (در مسئله جبر و اختیار) پرداخته است.