مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 1 2025 09 06 بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم 5003387 10.22034/erfani.2026.5003387 FA محمد علی زکی خانی 0009-0003-0321-6069 رحمان بوالحسنی استادیار - ادیان و مذاهب 0009-0002-8496-6920 قادر حافظ Journal Article 2025 12 08 Abstract The present study, aiming at a comparative analysis of meditation techniques in Islamic mysticism and Zen Buddhism, examines the evolution of practical and experiential methods of spiritual wayfaring in these two mystical traditions. Its central question is that meditation methods, despite distinctions in ontological foundations—from tawḥld in Islamic mysticism to śūnyata in Zen Buddhism—at the level of consciousness experience, converge toward a single ultimate goal: pure presence and unmediated intuition. In Islamic mysticism, meditation (muraqabah) as conscious presence in the divine presence and supervision of the soul’s faculties, is considered a principal stage of wayfaring and realization of annihilation in God (fanaʾ fi-llah); as reflected in the works of Ibn Arabl, Imam Khomeini, and Allamah Ṭabaṭabaʾl (may God have mercy on them), meditation is regarded as the practical realization of self-knowledge and transcendence of soul’s determinations. In contrast, meditation in the Zen Buddhist tradition, as expounded in the commentaries of Suzuki, Lu, and Herrigel, focusing on zazen and kōan techniques, emphasizes relinquishing conceptual thought and experiencing satori. Employing an analytical-comparative approach and examining the physical, linguistic, and temporal dimensions of meditation, this study demonstrates that despite differences in theoretical foundations, both systems, through practices of stillness, remembrance (dhikr), and intuition, orchestrate the transformation from mentality to presence; such that meditation manifests as a path from perceptual multiplicity to intuitive unity in both traditions. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی تکنیک‌های مراقبه در عرفان اسلامی و ذن بودیسم، به بررسی تطور روش‌های عملی و تجربه‌محور سلوک در دو سنت عرفانی می‌پردازد. مسئله‌ی اصلی آن است که روش‌های مراقبه، علی‌رغم تمایز در بنیان‌های هستی‌شناختی از توحید در عرفان اسلامی تا شونیاتا در آیین ذن در سطح تجربه‌ی آگاهی، به یک غایت واحد یعنی حضور ناب و شهود بی‌واسطه منتهی می‌شوند. در عرفان اسلامی، مراقبه به‌منزله‌ی حضور آگاهانه در محضر حق و نظارت بر قوای نفس، از مراحل اصلی سلوک و تحقق فنای فی‌الله محسوب می‌گردد چنان‌که در آثار ابن‌عربی، امام خمینی و علامه مراقبه صورت عملی تحقق معرفت‌النفس و عبور از تعیّنات نفسانی دانسته شده است. در مقابل، مراقبه در سنت ذن بودیسم، که در شروح سوزوکی بازتاب یافته، با تمرکز بر تکنیک‌های زازن و کوآن، بر ترک اندیشه مفهومی و تجربه‌ی ساتوری تأکید دارد. این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی و بررسی ابعاد بدنی، زبانی و زمانیِ مراقبه، نشان می‌دهد که علی‌رغم تفاوت در مبانی نظری، هر دو نظام، از طریق تمرین سکون، ذکر و شهود، فرآیند تبدیل ذهنیت به حضور را سامان می‌دهند به‌گونه‌ای که مراقبه به عنوان راهی برای عبور از کثرت ادراکی به وحدت شهودی در هر دو سنت جلوه‌گر می‌شود