مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 2 2026 03 06 سیر تطوّر مفهومی حضرات خمس؛ از محقق قونوی تا امام خمینی(قدس‌سره) 63 81 5003842 10.22034/erfani.2026.5003842 FA سید محمود صادقی 0009-0005-3809-1571 Journal Article 2026 05 16 The discipline of theoretical mysticism (ʿirfān-i naẓarī) has formulated the system of manifestation (tajallī) in order to analyze the relationship between the Essence (dhāt) and the world of multiplicity. Within this framework, the question of the Five Divine Presences (al-ḥaḍarāt al-khams) undertakes to explain the modality whereby multiplicity issues from unity. Indeed, the system of manifestation and the Five Presences provide an answer to the question of how and through what process the emanation of multiplicity has taken place. On the other hand, the divergences among the commentators of the Ibn ʿArabī school have given rise to certain disagreements on this matter, and it is precisely in these differences of opinion that the conceptual evolution of the Five Presences must be sought. This research endeavors to trace the evolution and transformation of this concept from its formation by examining the views of the principal commentators of this school. By analyzing the opinions of each, it seeks to demonstrate the degree of adherence of each commentator to the originator of this doctrine. Evidently, the treatment of this question will prove illuminating for the analysis of the foundations of certain contemporary scholars of mysticism who maintain the existence of a foundational difference between Ṣadr al-Dīn Qūnawī and Sharf al-Dīn Qayṣarī. دانش عرفان نظری، نظام تجلیات را برای تحلیل رابطۀ ذات با عالم کثرات مطرح کرده است و مسئلۀ حضرات خمس در این اندیشه عهده‌دار تبیین چگونگی صدور کثرت از وحدت است. در حقیقت نظام تجلیات و حضرات خمس، پاسخ به این پرسش است که صدور کثرت چگونه و طی چه فرایندی صورت پذیرفته است؛ از طرفی تفاوت آراء شارحان مکتب ابن‌عربی، موجب بروز اختلافاتی در این باب شده است که تطور مفهومی حضرات خمس را باید در همین تفاوت آراء و اختلافات جست‌وجو کرد. این پژوهش می‌کوشد تا با بررسی اقوال شارحان اصلی این مکتب، سیر تطور و تحول این مفهوم را از زمان شکل‌گیری پی‌ بگیرد و با تحلیل آراء هر یک، میزان پای‌بندی هر یک از شارحان را به مبدع این اندیشه نشان دهد. بدیهی است که طرح این مسئله در تحلیل مبنای برخی عرفان‌پژوهان معاصر که به اختلاف مبنای صدرالدین قونوی و شرف‌الدین قیصری باور دارند، راه‌گشا خواهد بود. https://erfani.nashriyat.ir/sites/erfani.nashriyat.ir/files/article-files/5003842-1789539765.pdf