مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 2 2026 03 06 سیر تطوّر مفهومی حضرات خمس؛ از محقق قونوی تا امام خمینی(قدس‌سره) 5003842 10.22034/erfani.2026.5003842 FA سید محمود صادقی 0009-0005-3809-1571 Journal Article 2026 05 16 The discipline of theoretical Sufism (al-ʿirfān al-naẓarī) has proposed the system of divine self-manifestations (tajalliyāt) to analyze the relationship between the Essence (al-Dhāt) and the world of multiplicities. Within this school of thought, the doctrine of the Five Divine Presences (al-ḥaḍarāt al-khams) undertakes to explain how multiplicity issues forth from unity. In effect, the system of tajalliyāt and the Five Presences answers the question of how the emanation of multiplicity occurs and through what process. On the other hand, differences in opinion among the commentators (shurrāḥ) of the Ibn ʿArabī school have given rise to certain disagreements in this regard, and the conceptual evolution (taṭawwur mafhūmī) of the Five Presences must be sought precisely in these differing views. This research seeks to trace the developmental trajectory of this concept from its inception by examining the statements of the major commentators of this school. By analyzing the views of each, it aims to demonstrate the extent to which each commentator remained faithful to the originator of this doctrine. Evidently, addressing this question will prove illuminating in analyzing the foundations of certain contemporary Sufi scholars who believe there to be a fundamental difference between the positions of Ṣadr al-Dīn al-Qūnawī and Sharaf al-Dīn al-Qayṣarī. دانش عرفان نظری، نظام تجلیات را برای تحلیل رابطه ذات با عالم کثرات مطرح کرده است و مسئله حضرات خمس در این اندیشه عهده‌دار تبیین چگونگی صدور کثرت از وحدت است. در حقیقت نظام تجلیات و حضرات خمس، پاسخ به این پرسش است که صدور کثرت چگونه و طی چه فرایندی صورت پذیرفته است؛ از طرفی تفاوت آراء شارحان مکتب ابن‌عربی، موجب بروز اختلافاتی در این باب شده است که تطور مفهومی حضرات خمس را باید در همین تفاوت آراء و اختلافات جست‌وجو کرد. این پژوهش می‌کوشد تا با بررسی اقوال شارحان اصلی این مکتب، سیر تطور و تحول این مفهوم را از زمان شکل‌گیری پی‌بگیرد و با تحلیل آراء هریک، میزان پای‌بندی هر یک از شارحان را به مبدع این اندیشه نشان دهد. بدیهی است که طرح این مسئله در تحلیل مبنای برخی عرفان‌پژوهان معاصر که به اختلاف مبنای صدرالدین قونوی و شرف‌الدین قیصری باور دارند، راه‌گشا خواهد بود.