مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 2 2026 03 06 وظیفه سلوکی سالک در قبال گناهان گذشته: تبیین یادآوری یا فراموشی گناه بر اساس مبانی عرفان عملی 27 44 5003897 10.22034/erfani.2026.5003897 FA رسول باقریان خوزانی عضو هیئت علمی - مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) 0009-0006-9834-5497 Journal Article 2026 05 31 The question of "the forgetting or remembrance of sin" constitutes an interdisciplinary subject that has been addressed not only in religious sources but also in theology (kalām) and practical mysticism (ʿirfān-i ʿamalī). Within practical mysticism, this issue was first raised under the rubric of the reality of repentance (tawba). Some mystics, such as Sahl al-Tustarī, have affirmed the necessity of remembering sin, whereas others, such as Junayd al-Baghdādī, have held to its forgetting. The aim of the present study is to elucidate the spiritual wayfarer's (sālik) obligation concerning the remembrance or forgetting of past sins on the basis of the principles of practical mysticism. Adopting a library-based method of data collection and drawing upon primary mystical sources, this paper analyzes the various perspectives articulated across the different domains of practical mysticism, including spiritual stations (maqāmāt), the concomitants of spiritual wayfaring (mulāzamāt-i sulūk), and mystical principles (qawāʿid-i ʿirfānī). The findings of the research indicate that in the majority of Islamic spiritual stations-such as vigilance (yaqẓa) and repentance-the emphasis is placed upon the remembrance of sin, whereas in the stations of faith (īmān) and spiritual excellence (iḥsān) -such as invocation (dhikr) and presence (ḥuḍūr)-the emphasis shifts toward forgetting sin. Mystical principles such as "the remembrance of cruelty in times of purity is itself cruelty" (dhikr al-jafāʾ waqt al-ṣafāʾ jafāʾ) likewise predominantly indicate the forgetting of sin in the higher degrees of spiritual wayfaring. Ultimately, the overarching spirit governing spiritual wayfaring-namely, servitude (ʿubūdiyya) -requires that the wayfarer never forget his audacity before God. Nevertheless, it is not necessary for him to remember sins in detail; rather, a general remembrance suffices to maintain humility and supplication for forgiveness. مسئلۀ «نسیان یا یادآوری گناه» از موضوعات میان‌رشته‌ای است که علاوه بر منابع دینی، در علم کلام و عرفان عملی نیز مطرح شده است. در عرفان عملی، این مسئله برای نخستین بار در ذیل حقیقت توبه مطرح گردید، برخی عارفان مانند سهل تستری به لزوم یادآوری گناه و برخی دیگر مانند جنید بغدادی به فراموشی آن باور دارند. هدف پژوهش حاضر، تبیین وظیفه سلوکی سالک نسبت به یادآوری یا فراموشی گناهان گذشته بر اساس مبانی عرفان عملی است. این نوشتار با روش کتابخانه‌ای گردآوری شده و با بهره‌گیری از منابع دست اول عرفانی، به تحلیل دیدگاه‌های مطرح در ابواب مختلف عرفان عملی (مقامات، ملازمات سلوک و قواعد عرفانی) پرداخته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که در بیشتر مقامات اسلامی (مانند یقظه و توبه) تأکید بر یادآوری گناه، و در مقامات ایمانی و احسانی (مانند ذکر و حضور) تأکید بر فراموشی گناه است. قواعد عرفانی مانند «ذکر الجفا وقت الصفا جفاء» نیز عمدتاً بر فراموشی گناه در مراتب عالی سلوک دلالت دارند. در نهایت، روح حاکم بر سلوک یعنی «عبودیت» اقتضا می‌کند سالک هیچ‌گاه جرئت خود بر خداوند را فراموش نکند، هرچند لازم نیست گناهان را به صورت تفصیلی به یاد آورد، بلکه یادآوری اجمالی برای حفظ خشوع و استغفار کافی است. https://erfani.nashriyat.ir/sites/erfani.nashriyat.ir/files/article-files/5003897-1789539736.pdf