مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 15 1 2026 04 14 مسلک توحیدی علامه طباطبایی در ترازوی مدل فرآیند دوگانه: راهکاری برای دگرگونی شهودات اخلاقی 5003927 10.22034/erfani.2026.5003927 FA آرش رجبی دانش آموخته دکتری مبانی نظری اسلام 0000-0002-4812-5289 سیده معصومه طباطبایی دانشجوی دکتری Journal Article 2026 06 11 این مقاله با روش توصیفی‑تحلیلی، مسلک توحیدی علامه طباطبایی را در برابر مدل فرآیند دوگانه در روان‌شناسی اخلاق معاصر قرار می‌دهد و این پرسش را بررسی می‌کند که آیا توحیدباوری می‌تواند «شکاف میان انگیزه و عمل» را از میان بردارد. یافته‌ها نشان می‌دهد مدل فرآیند دوگانه (کانمن و گرین) برای اصلاح رفتار اخلاقی بیشتر بر تقویت سامانه استدلالی و خودکنترلی تکیه دارد، اما مسلک توحیدی قرآن از نگاه علامه راهی دیگر پیش می‌نهد. او با ریشه‌کن کردن رذایل اخلاقی از راه «حب عبودی»، سامانه شهودی و خودکار اخلاق را دگرگون می‌کند؛ به گونه‌ای که نفس خودبه‌خواه به سوی فضایل گرایش می‌یابد و دیگر نیازی به مهار بیرونی یا خودکنترلی مداوم ندارد. در مدل فرآیند دوگانه، سامانه استدلالی (سیستم ۲) محدودیت‌های جدی دارد و در شرایط خستگی یا فشار عاطفی غالباً شکست می‌خورد. مسلک توحیدی به جای تقویت صرف سیستم ۲، خود سیستم ۱ (شهودی) را متحول می‌سازد و بدین ترتیب شکاف انگیزه‑عمل را به حداقل می‌رساند. نوآوری مقاله در همین تطبیق است که نشان می‌دهد مسلک توحیدی می‌تواند پاسخی بنیادین برای مسئله دیرینه «شکاف انگیزه‑عمل» در روان‌شناسی اخلاق باشد.