مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) انوار معرفت 2645-8217 14 2 2026 03 06 فرجام‎شناسی عرفانی: تحلیل عرفانی معاد و مواقف قیامت 5003977 10.22034/erfani.2026.5003977 FA علیرضا کرمانی دانشیار - گروه عرفان مؤسسه 0000-0002-6731-419X محمد سربخشی دانشیار - مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) 0000-0002-0670-0070 Journal Article 2026 06 22 This article aims to elucidate human eschatology in Islamic mysticism by offering a mystical analysis of the Resurrection and the stages of the Day of Judgment. Using a descriptive–analytical method and drawing upon mystical sources and the works of Muslim mystics, the study first examines the nature of resurrection from a mystical perspective. In contrast to theological and philosophical approaches, which generally regard resurrection as the human being’s return after death or the reunification of soul and body, mysticism understands resurrection as a return to one’s particular Lord (Rabb al-khāṣṣ) and the manifestation of the human being’s inner reality. Within this view, death is not annihilation but a transition from the worldly realm and the non-manifestation of the elemental body in the intermediate realm (barzakh). According to this analysis, the stages of the Day of Judgment are, in truth, degrees in the unveiling of the inner dimensions of human actions and traits. Ultimately, upon reaching the abode of permanence—Paradise or Hell—each person will experience a spiritual–corporeal resurrection corresponding to their existential structure and inner spiritual journey. این مقاله با هدف تبیین فرجام‌ شناسی انسان در عرفان اسلامی، به تحلیل عرفانی معاد و مواقف قیامت می‌ پردازد. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع عرفانی و آثار عارفان مسلمان در گام نخست، چیستی معاد در نگاه عرفانی را بررسی می ‎کند. برخلاف رویکردهای کلامی و فلسفی که معاد را عمدتاً بازگشت انسان پس از مرگ یا پیوند دوباره نفس و بدن می‌ دانند، در عرفان، معاد به معنای رجوع به ربّ خاص و ظهور حقیقت باطنی انسان تلقی می‌ شود. در این دیدگاه، مرگ نابودی نیست، بلکه انتقال از نشئه دنیوی و عدم ظهور مرتبه بدن عنصری انسان در نشئه برزخ است. بر اساس این تحلیل، مواقف قیامت نیز در حقیقت مراتب ظهور بواطن اعمال و ملکات انسانی‌ اند و نهایتا انسان با رسیدن به دار استقرار بهشت یا جهنم معادی روحانی ـ جسمانی متناسب با ساختار وجودی و سیر باطنی‎اش خواهد داشت.