✍️Hasan Saeidi / Associate Professor, Department of Religions and Mysticism, Faculty of Theology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran / h-saeidi@sbu.ac.ir
Contemporary man, who finds himself trapped in the whirlpool of industry and modernity, is in search of a calming center to escape this terrifying trap; a center to which he can turn to overcome his anxieties. With such a goal, man may distance himself from society and choose isolation. Spiritualist movements, in order to respond to this need, try to reduce this human suffering by presenting their teachings. The doctrine of "seclusion" in Islamic mysticism is also a type of loneliness that is comparable to the loneliness of contemporary man. So far, no research has been conducted on the comparison of solitude in Islamic mysticism and the loneliness of contemporary humans. Using a descriptive-analytical method and relying on library resources, this research examines the similarities and differences between the two in the section "motives, methods, goals, and effects." The research findings show that although the loneliness of contemporary man has some advantages in some ways, since his loneliness is caused by the crises he is struggling with, it leads to many negative consequences, such as a sense of emptiness and severe anxiety.
Title :مقایسۀ خلوت در عرفان اسلامی و تنهایی انسان معاصر تشابهها و تفاوتها
Abstract:
انسانِ معاصر که خویشتن را گرفتار در گرداب صنعت و مدرنیته اسیر میبیند، برای رهایی از این دامِ دهشتزا، در جستوجوی کانونی آرامشبخش است؛ کانونی که با رویآوری به آن بتواند بر اضطرابها فایق آید. وی با چنین هدفی، احیاناً از جامعه فاصله میگیرد و انزوا را برمیگزیند. جریانهای معنویتگرا، برای پاسخ به این نیاز، با ارائه آموزههای خود میکوشند از این رنجِ بشر بکاهند. آموزه «خلوتگزینی» در عرفان اسلامی نیز گونهای از تنهایی است که درخور مقایسه با تنهایی انسان معاصر است. تاکنون تحقیقی در خصوص مقایسه خلوت در عرفان اسلامی و تنهایی انسان معاصر انجام نشده است. هدف پژوهش حاضر، که با روش توصیفی ـ تحلیلی و با اتکا بر منابع کتابخانهای انجام شده، این است که تشابهها و تمایزهای این دو را در بخش «انگیزهها، روشها، اهداف و آثار» واکاوی نماید. یافتههای تحقیق نشان میدهد که گرچه تنهایی انسان معاصر از جهاتی واجد امتیازاتی است، اما ازآنجاکه تنهایی وی ناشی از بحرانهایی است که با آن دست به گریبان است، پیامدهای منفی بسیاری، مانند حس پوچی و اضطراب شدید را به دنبال دارد. گرچه خلوت عارفانه نیز از جهاتی درخور نقد است، اما بالنده است؛ زیرا عارف که با معبود و معشوق خویش ارتباط دارد، در خلوت خود تنها نیست.
رزاقزاده شبستری، سولماز و همکاران (1401). غربت و چلهنشینی عارفان با تأکید بر ویژگیهای بصری چلهخانههای عارفان اسلامی. مطالعات هنر اسلامی، 46، 147ـ164.
سبزواری، ملاهادی (1372). شرح الاسماء الحسنی. تحقیق نجقلی حبیبی. تهران: دانشگاه تهران.
سجادی، جعفر (1375). فرهنگ اصطلاحات و تعبیرات عرفانی. چ سوم. تهران: طهوری.
سعادتپرور، علی (1382). سر الاسراء شرحی بر حدیث معراج. ترجمۀ محمدجواد وزییف. تهران: احیا کتاب.
سهروردی، عمر بن محمد (1364). عوارف المعارف. به اهتمام قاسم انصاری. تهران: علمی و فرهنگی.
شبستری، محمود (1382). گلشن راز. تحقیق کاظم دزفولیان. تهران: طلایه.
طبری، محمد بن جریر (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
عبادی، قطبالدین ابو مظفر منصور بن رشید (1347). التصفیه فی الأحوال المتصوفه (صوفینامه). تصحیح غلامحسین یوسفی. تهران: فرهنگ ایران.
غزالی، ابوحامد (1384). احیاء علوم الدین. ترجمۀ مؤیدالدین محمد خوارزمی. به کوشش حسین خدیوجم. تهران: علمی و فرهنگی.
غزالی، ابوحامد (1393). کیمیای سعادت. به کوشش حسین خدیوجم. چ پنجم. تهران: علمی و فرهنگی.
فتاحی، زکیه و پازوکی، شهرام (1393). بررسی خلوت و تحول آن در تصوف اسلامی. ادبیات عرفانی و اسطورهشناختی، 34 (10)، 15ـ42.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1374). رساله قشیریه. تصحیح بدیعالزمان فروزانفر. ترجمۀ ابوعلی حسن بن احمد عثمانی. چ چهارم. تهران: علمی و فرهنگی.
قنبری، بخشعلی (1390). رنج تنهایی در مثنوی معنوی. پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 2، 95ـ120.
کاشانی، عزالدین محمد بن علی (1394). مصباح الهدایۀ و مفتاح الکفایۀ. تهران: سخن.
کشفینیا، سیدعلیرضا و همکاران (1402). تحلیل تنهایی در سه مجموعه شعر محمدرضا شفیعی کدکنی (آیینهای برای صداها، هزاره دوم آهوی کوهی و طفلی به نام شادی). پژوهش زبان و ادبیات فارسی، 70، 23ـ51.
نراقی، احمد بن محمدمهدی (1400ق). معراج السعادة. قم: هجرت.
نفیسی، علیاکبر (1355). فرهنگ نفیسی. مقدمۀ محمد فروغی. تهران: کتابفروشی خیام.
نیکپناه، منصور و نوری، ابراهیم (1395). خلوت در حرای دل، بارزترین توصیه اقبال برای عرفا. مطالعات شبهقاره، 27 (8)، 1ـ30.
هجویری، علی بن عثمان (1387). کشف المحجوب. تصحیح محمود عابدی. تهران: سروش.
هریس، مایکل (1399). راهنمای خلوتگزینی در یک جهان شلوغ. تهران: خزه.
References:
Svendsen, Lars (2017). A Philosophy of Lone lines. Reaktion books.
Tomšik, Robert (2015). "Relationship of lone liness and meaning of life among adolescents", in Current Trends in Educational Science and Practice VIII, International Proceedings of Scientific Studies. Nitra: UKF.
Saeidi, Hasan, Hosseini, Shaghayegh . (2026) A Comparison of Solitude in Islamic Mysticism and the Loneliness of Contemporary Man; Similarities and Differences. Anwar-e Ma`rifat, 14(1), 73-92 https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003622.
Hasan Saeidi; Shaghayegh Hosseini."A Comparison of Solitude in Islamic Mysticism and the Loneliness of Contemporary Man; Similarities and Differences". Anwar-e Ma`rifat, 14, 1, 2026, 73-92
Saeidi, H, Hosseini, S.(2026) 'A Comparison of Solitude in Islamic Mysticism and the Loneliness of Contemporary Man; Similarities and Differences', Anwar-e Ma`rifat, 14(1), pp. 73-92
Saeidi, H, Hosseini, S. A Comparison of Solitude in Islamic Mysticism and the Loneliness of Contemporary Man; Similarities and Differences. Anwar-e Ma`rifat, 2026; 14(1): 73-92