Anwar-e Ma`rifat, Volume 14, Issue 2, No 29, Year 2026, Pages 63-81

    The Conceptual Evolution of the Five Divine Presences: From Muḥaqqiq Qūnawī to Imam Khomeini

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ seyed mahmood sadeqi / Assistant Professor, Department of Islamic Mysticism and Imam Khomeini's Thought, Imam Khomeini and Islamic Revolution Research Institute, Tehran / sadeqi.sm355@ri-khomeyni.ac.ir
    dor 20.1001.1.26458217.1404.14.2.3.3
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    The discipline of theoretical mysticism (ʿirfān-i naẓarī) has formulated the system of manifestation (tajallī) in order to analyze the relationship between the Essence (dhāt) and the world of multiplicity. Within this framework, the question of the Five Divine Presences (al-ḥaḍarāt al-khams) undertakes to explain the modality whereby multiplicity issues from unity. Indeed, the system of manifestation and the Five Presences provide an answer to the question of how and through what process the emanation of multiplicity has taken place. On the other hand, the divergences among the commentators of the Ibn ʿArabī school have given rise to certain disagreements on this matter, and it is precisely in these differences of opinion that the conceptual evolution of the Five Presences must be sought. This research endeavors to trace the evolution and transformation of this concept from its formation by examining the views of the principal commentators of this school. By analyzing the opinions of each, it seeks to demonstrate the degree of adherence of each commentator to the originator of this doctrine. Evidently, the treatment of this question will prove illuminating for the analysis of the foundations of certain contemporary scholars of mysticism who maintain the existence of a foundational difference between Ṣadr al-Dīn Qūnawī and Sharf al-Dīn Qayṣarī.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :سیر تطوّر مفهومی حضرات خمس؛ از محقق قونوی تا امام خمینی(قدس‌سره)
    Abstract: 
    دانش عرفان نظری، نظام تجلیات را برای تحلیل رابطۀ ذات با عالم کثرات مطرح کرده است و مسئلۀ حضرات خمس در این اندیشه عهده‌دار تبیین چگونگی صدور کثرت از وحدت است. در حقیقت نظام تجلیات و حضرات خمس، پاسخ به این پرسش است که صدور کثرت چگونه و طی چه فرایندی صورت پذیرفته است؛ از طرفی تفاوت آراء شارحان مکتب ابن‌عربی، موجب بروز اختلافاتی در این باب شده است که تطور مفهومی حضرات خمس را باید در همین تفاوت آراء و اختلافات جست‌وجو کرد. این پژوهش می‌کوشد تا با بررسی اقوال شارحان اصلی این مکتب، سیر تطور و تحول این مفهوم را از زمان شکل‌گیری پی‌ بگیرد و با تحلیل آراء هر یک، میزان پای‌بندی هر یک از شارحان را به مبدع این اندیشه نشان دهد. بدیهی است که طرح این مسئله در تحلیل مبنای برخی عرفان‌پژوهان معاصر که به اختلاف مبنای صدرالدین قونوی و شرف‌الدین قیصری باور دارند، راه‌گشا خواهد بود.
    References: 
    • ابن‌ترکه‏، صائن‌الدین (1360). تمهید القواعد. تحقیق و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانى. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفۀ ایران.
    • ابن‌عربى محى‌الدین (1336). انشاء الدوائر. لیدن: مطبعه بریل.
    • ابن‌عربى، محی‌الدین (بی‌تا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار الصادر.
    • ابن‌عربى، محى‌الدین (1946م). فصوص‌الحکم. قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
    • ابن‌فارس، احمد بن زکریا (1404ق). معجم مقاییس اللغة. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    • ابن‌فنارى، محمد بن حمزه (2010م). مصباح الأنس بین المعقول و المشهود. تحقیق و تصحیح عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • ایزوتسو، توشیهیکو (1385). صوفیسم و تائوئیسم. ترجمۀ محمدجواد گوهری. تهران: روزنه.
    • بخارى، اسماعیل مستملى (1363). شرح التعرف لمذهب التصوف. تهران: اساطیر.
    • جندی، مؤیدالدین (1387). شرح فصوص الحکم. تحقیق و تصحیح سیدجلال الدین آشتیانى‏. قم: بوستان کتاب.
    • حکیم، سعاد (1394). المعجم الصوفی (دانشنامه اصطلاحات ابن‌عربی). ترجمۀ سیدناصر طباطبایی. تهران: مولی.
    • دهخدا، علی‌اکبر (1377). لغت‌نامه دهخدا. زیر نظر محمد معین و سیدجعفر شهیدی. تهران: مؤسسۀ لغت‌نامه دهخدا و دانشگاه تهران.
    • طوسى، ابونصر السراج (1914). اللمع فى التصوف. لیدن: مطبعة بریل.
    • فرغانى، سعیدالدین (1379). مشارق الدراری، شرح تائیه ابن فارض. تحقیق و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانى. قم: بوستان کتاب.
    • فرغانى، سعیدالدین (1428ق). منتهی‌المدارک فى شرح تائیة ابن فارض. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • فیومى، احمد بن محمد (بی‌تا). المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر للرافعی. قم: دار الرضی.
    • قونوى،‏ صدرالدین (1381). إعجاز البیان فى تفسیر أم القرآن. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    • قونوى،‏ صدرالدین (1384). النفحات الالهیه. تصحیح محمد خواجوی. تهران: مولی.
    • قیصری، داود بن محمود (1386). شرح فصوص الحکم. مقدمه، تصحیح و تعلیقات سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: علمی فرهنگی.
    • کاشانی، کمال‌الدین عبدالرزاق (1370). شرح فصوص الحکم. قم: بیدار.
    • کاشانى، کمال‌الدین عبدالرزاق (1426ق). لطائف الأعلام فى إشارات أهل الإلهام. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
    • کلاباذى، ابوبکر محمد بن ابراهیم (1933م). التعرف لمذهب التصوف. مصر: مطبعة السعادة.
    • مصطفوی، حسن (1368). التحقیق ‌فی‌ کلمات‌ القرآن‌ الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    • موسوی بجنوردی، سیدمحمدکاظم (بی‌تا). دائرة المعارف بزرگ اسلامی. به کوشش جمعی از محققان. تهران: بنیاد دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1392الف). شرح دعاء السحر. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1392ب). تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • یزدان‌پناه، سیدیدالله (1391). مبانی و اصول عرفان نظری. نگارش سیدعطاء انزلی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    sadeqi, seyed mahmood. (2026) The Conceptual Evolution of the Five Divine Presences: From Muḥaqqiq Qūnawī to Imam Khomeini. Anwar-e Ma`rifat, 14(2), 63-81 https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003842.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    seyed mahmood sadeqi."The Conceptual Evolution of the Five Divine Presences: From Muḥaqqiq Qūnawī to Imam Khomeini". Anwar-e Ma`rifat, 14, 2, 2026, 63-81

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    sadeqi, S.(2026) 'The Conceptual Evolution of the Five Divine Presences: From Muḥaqqiq Qūnawī to Imam Khomeini', Anwar-e Ma`rifat, 14(2), pp. 63-81

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    sadeqi, S. The Conceptual Evolution of the Five Divine Presences: From Muḥaqqiq Qūnawī to Imam Khomeini. Anwar-e Ma`rifat, 2026; 14(2): 63-81