تبيين هستي شناسانة فنا از ديدگاه حكمت متعاليه

سال چهارم، شماره اول، پياپي 9، بهار و تابستان 1394

سيدمرتضي بني رضي / کارشناس ارشد عرفان اسلامي مؤسسة آموزشي و پژوهشي امام خميني ره

                                                                              mortezabanirazi@gmail.com

عليرضا كرماني / استاديار مؤسسة  آموزشي و پژوهشي امام خميني ره                      Kermania59@yahoo.com

دريافت: 31/01/1394 ـ پذيرش: 15/06/1394

چكيده

هر چند مفهوم «فنا» و مشتقات و لوازم آن از مفاهيمي است كه در عرفان اسلامي پديد آمده، اما در فضاي تفكر اسلامي، ديري نپاييد كه اين مفهوم به فلسفه نيز راه يافت و فلاسفة اسلامي با نگاه هستي شناسانة خود، به تفسير و نقد و حل آن پرداختند. به همين سبب صدرالمتألّهين در نظام فلسفي خود زماني به مسئلة «فنا» مي پرداخت كه پيش از او دو مكتب فلسفي «مشّاء» و «اشراق» تلاش هايي را در تبيين هستي شناسانة فنا انجام داده بودند . در اين ميان، ملاّصدرا ادعا مي كند كه احدي از فلاسفة اسلام پيش از او نتوانسته اند گره مسئلة فنا را – آن گونه كه عرفا گفته اند - بگشايد. از ديدگاه او، حل اين مسئله منوط به تبيين صحيح صيرورت وجودي است. صيرورت وجودي و تبدل ذات ريشه در اصل «اتحاد عاقل به معقول» و «اتحاد با عقل فعال» دارد. از سوي ديگر ملاصدرا به وحدت شخصي وجود معتقد است؛ يعني محتواي شهود فاني في الله، در هنگام فناي ذاتي را پذيرفته است. از اين  رو، راه براي تبيين فنا در دستگاه فلسفي او هموار است.

كليد واژه ها: فنا، صيرورت وجودي، حكمت متعاليه، وحدت شخصي.