The question of "the forgetting or remembrance of sin" constitutes an interdisciplinary subject that has been addressed not only in religious sources but also in theology (kalām) and practical mysticism (ʿirfān-i ʿamalī). Within practical mysticism, this issue was first raised under the rubric of the reality of repentance (tawba). Some mystics, such as Sahl al-Tustarī, have affirmed the necessity of remembering sin, whereas others, such as Junayd al-Baghdādī, have held to its forgetting. The aim of the present study is to elucidate the spiritual wayfarer's (sālik) obligation concerning the remembrance or forgetting of past sins on the basis of the principles of practical mysticism. Adopting a library-based method of data collection and drawing upon primary mystical sources, this paper analyzes the various perspectives articulated across the different domains of practical mysticism, including spiritual stations (maqāmāt), the concomitants of spiritual wayfaring (mulāzamāt-i sulūk), and mystical principles (qawāʿid-i ʿirfānī). The findings of the research indicate that in the majority of Islamic spiritual stations-such as vigilance (yaqẓa) and repentance-the emphasis is placed upon the remembrance of sin, whereas in the stations of faith (īmān) and spiritual excellence (iḥsān) -such as invocation (dhikr) and presence (ḥuḍūr)-the emphasis shifts toward forgetting sin. Mystical principles such as "the remembrance of cruelty in times of purity is itself cruelty" (dhikr al-jafāʾ waqt al-ṣafāʾ jafāʾ) likewise predominantly indicate the forgetting of sin in the higher degrees of spiritual wayfaring. Ultimately, the overarching spirit governing spiritual wayfaring-namely, servitude (ʿubūdiyya) -requires that the wayfarer never forget his audacity before God. Nevertheless, it is not necessary for him to remember sins in detail; rather, a general remembrance suffices to maintain humility and supplication for forgiveness.
Title :وظیفه سلوکی سالک در قبال گناهان گذشته: تبیین یادآوری یا فراموشی گناه بر اساس مبانی عرفان عملی
Abstract:
مسئلۀ «نسیان یا یادآوری گناه» از موضوعات میانرشتهای است که علاوه بر منابع دینی، در علم کلام و عرفان عملی نیز مطرح شده است. در عرفان عملی، این مسئله برای نخستین بار در ذیل حقیقت توبه مطرح گردید، برخی عارفان مانند سهل تستری به لزوم یادآوری گناه و برخی دیگر مانند جنید بغدادی به فراموشی آن باور دارند. هدف پژوهش حاضر، تبیین وظیفه سلوکی سالک نسبت به یادآوری یا فراموشی گناهان گذشته بر اساس مبانی عرفان عملی است. این نوشتار با روش کتابخانهای گردآوری شده و با بهرهگیری از منابع دست اول عرفانی، به تحلیل دیدگاههای مطرح در ابواب مختلف عرفان عملی (مقامات، ملازمات سلوک و قواعد عرفانی) پرداخته است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در بیشتر مقامات اسلامی (مانند یقظه و توبه) تأکید بر یادآوری گناه، و در مقامات ایمانی و احسانی (مانند ذکر و حضور) تأکید بر فراموشی گناه است. قواعد عرفانی مانند «ذکر الجفا وقت الصفا جفاء» نیز عمدتاً بر فراموشی گناه در مراتب عالی سلوک دلالت دارند. در نهایت، روح حاکم بر سلوک یعنی «عبودیت» اقتضا میکند سالک هیچگاه جرئت خود بر خداوند را فراموش نکند، هرچند لازم نیست گناهان را به صورت تفصیلی به یاد آورد، بلکه یادآوری اجمالی برای حفظ خشوع و استغفار کافی است.
امام صادق(ع) (1400ق). مصباح الشریعة. بیروت: اعلمی.
ابنعربی، محییالدین (بیتا). الفتوحات المکیة. بیروت: دار صادر.
ابنفهد حلی، احمد بن محمد (1407ق). عدة الداعی و نجاح الساعی. تصحیح احمد موحدی قمی. بیروت: دار الکتاب الاسلامی.
ابوطالب مکی، محمد بن علی (1417ق). قوت القلوب فی معاملة المحبوب. تصحیح باسل عیون السود. بیروت: دار الکتب العلمیه.
انصاری، خواجه عبدالله (1417ق). منازل السائرین. تدوین علی شیروانی. قم: دار العلم.
البدلیسى، عمار بن محمد (1999م). بهجة الطائفة. تصحیح ادوارد بدین، بیروت: دار النشر فرانز شتاینر.
تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر (1409ق). شرح المقاصد. تحقیق، تعلیق و مقدمه عبدالرحمن عمیره. قم: شریف الرضی.
تلمسانی، عفیفالدین سلیمان بن علی (1371). شرح منازل السائرین. قم: بیدار.
تلمسانی، عفیفالدین سلیمان بن علی (1428ق). شرح مواقف النفری. تحقیق عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
جرجانی، میرسیدشریف (1325). شرح المواقف. تدوین حاشیة عبدالحکیم سیالکوتی و حسن چلبی. تصحیح محمد بدرالدین نعسانی. چ سنگی. قم: شریف الرضی.
جندی، مؤیدالدین (1362). نفحة الروح و تحفة الفتوح. تعلیقه و تصحیح نجیب مایل هروی. تهران: مولی.
جنید بغدادی، جنید بن محمد (1425ق). رسائل الجنید. تحقیق جمال رجب سیدبی. دمشق: دار اقراء.
حقی بروسوی، اسماعیل بن مصطفی (بیتا). روح البیان. بیروت: دار الفکر.
حلی، حسن بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. تحقیق تعلیقة حسن حسنزاده آملی. قم: جامعۀ مدرسین.
خرکوشى، ابوسعد عبد الملک بن محمد (1427ق). تهذیب الاسرار. تصحیح امام سید محمدعلی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
روزبهان بقلی، روزبهان بن ابینصر (1426ق). مشرب الأرواح ألف مقام و مقام من مقامات العارفین بالله تعالی. تعلیق و تصحیح عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دار الکتب العلمی.
روزبهان بقلی، روزبهان بن ابینصر (1428ق). تقسیم الخواطر. تحقیق احمدفرید المزیدی. قاهره: دار الآفاق العربیه.
سمنانی، علاءالدوله (1369). مصنفات فارسی علاءالدوله سمنانی. به اهتمام نجیب مایل هروی. تهران: علمی و فرهنگی.
سهروردی، عمر بن محمد (1427ق). عوارف المعارف. تحقیق عبدالرحیم السایح. قاهره: مکتبة الثقافة الدینیه.
سهل تستری، سهل بن عبدالله (1423ق). تفسیر التستری. تحقیق محمد باسل عیون السود. بیروت: دار الکتب العلمیه.
سید بن طاووس، علی بن موسی (1409ق). اقبال الاعمال. چ دوم. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
شعرانی، عبدالوهاب (1418ق). الیواقیت و الجواهر فی بیان عقائد الأکابر. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
شعرانی، عبدالوهاب (1426ق). لواقح الأنوار القدسیة فی بیان العقود المحمدیة. تصحیح ابراهیم محمد عبدالسلام. بیروت: دار الکتب العلمیه.
صدوق، محمد بن علی (1385). علل الشرایع. قم: داوری.
طوسی، محمد بن حسن (1411ق). مصباح المتهجد و سلاح المتعبد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعه.
غزالی، ابوحامد (بیتا). احیاء علوم الدین. بیروت: دار الکتاب العربی.
غزالی، ابوحامد (1422ق). مکاشفة القلوب المقرب إلى علام الغیوب. تصحیح عبدالمجید طعمه حلبی. بیروت: دار المعرفة.
فرغانی، سعیدالدین (1428ق). منتهی المدارک فی شرح تائیة ابنفارض. تصحیح و تعلیقة عاصم ابراهیم الکیالی. بیروت: دار الکتب العلمیه.
قاضی سعید قمی (1339). اسرار الهبادات و حقیقة الصلاة. تصحیح محمدباقر سبزواری. تهران: دانشگاه تهران.
قشیری، عبدالکریم بن هوازن (1374). الرسالة القشیریة. تحقیق عبدالحلیم محمود و محمود بن شریف. قم: بیدار.
قیصری، داوود (1386). شرح فصوص الحکم. به کوشش سیدجلالالدین آشتیانی. تهران: علمی و فرهنگی.
کاشانی، عبدالرزاق (1379). لطائف الإعلام فی إشارات أهل الإلهام. تصحیح و تعلیقة مجید هادیزاده. تهران: میراث مکتوب.
کاشانی، عبدالرزاق (1385). شرح منازل السائرین، تعلیقه و تحقیق محسن بیدارفر. قم: بیدار.
کلاباذی، ابوبکر محمد بن ابراهیم (1413ق). التعرف لمذهب أهل التصوف. تصحیح احمد شمسالدین. بیروت: دار الکتب العلمیه.
کلینی، محمد بن یعقوب (1429ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
موسوی خمینی، سیدروحالله (1378). سر الصلوة: معراج السالکین و صلوة العارفین. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
نجمالدین کبری، احمد بن عمر (1993م). فوائح الجمال و فواتح الجلال. تحقیق یوسف زیدان. کویت: دار سعاد الصباح.
نفری، محمد بن عبدالجبار (1417ق). کتاب المواقف. تصحیح یوحنا اربری. بیروت: دار الکتب العلمیه.
هجویری، علی بن عثمان (1376). کشف المحجوب. تصحیح و. ژوکوفسکى. مقدمه قاسم انصاری. تهران: کتابخانه طهوری.
یزدانپناه، سیدیدالله (1390). مبانی و اصول عرفان نظری. نگارش عطاء انزلی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
bagherian, Rasool. (2026) The Spiritual Wayfarer's Obligation concerning Past Sins: An Explanation of Remembrance or Forgetting of Sin Based on the Principles of Practical Mysticism. Anwar-e Ma`rifat, 14(2), 27-44 https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003897.
Rasool bagherian."The Spiritual Wayfarer's Obligation concerning Past Sins: An Explanation of Remembrance or Forgetting of Sin Based on the Principles of Practical Mysticism". Anwar-e Ma`rifat, 14, 2, 2026, 27-44
bagherian, R.(2026) 'The Spiritual Wayfarer's Obligation concerning Past Sins: An Explanation of Remembrance or Forgetting of Sin Based on the Principles of Practical Mysticism', Anwar-e Ma`rifat, 14(2), pp. 27-44
bagherian, R. The Spiritual Wayfarer's Obligation concerning Past Sins: An Explanation of Remembrance or Forgetting of Sin Based on the Principles of Practical Mysticism. Anwar-e Ma`rifat, 2026; 14(2): 27-44