Anwar-e Ma`rifat, Volume 13, Issue 2, No 27, Year 2026 , Pages 7-24

    The Role of Mystical-Religious Anthropology in the Production and Transformation of Islamic Humanities: With an Emphasis on the Concept of the "Perfect Man"

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Ghasem Tarkhan / Professor at the department of Islamic speculative theology (kalam) and modern theology / Tarkhan@iict.ac.ir
    Mohammad javad Roodgar / Professor, Department of Mysticism and Spirituality, Institute of Culture and Islamic Thought / dr.mjr345@yahoo.com
    dor 20.1001.1.26458217.1403.13.2.1.4
    doi 10.22034/erfani.2026.5003403
    Abstract: 
    This study aims to elucidate the impact of mystical-religious anthropology on Islamic humanities, focusing on the concept of the "Perfect Man." The research method is synthetic (traditional, rational, and intuitive), based on revelatory sources and mystical texts. The findings indicate that the Perfect Man (exemplified by the Infallibles) plays a fundamental role in three domains of Islamic humanities: as a source of knowledge, in its foundational principles and methodology, and in its ultimate purpose and function. As a manifestation of innate divine knowledge ('ilm ladunni), an heir to the knowledge of the prophets, and a locus for the manifestation of Divine Names, the Perfect Man, firstly, provides the authentic source—the teachings of the Infallibles—for extracting the foundations of the humanities. Secondly, this comprehensive anthropology transforms the ontological and epistemological foundations of the sciences and necessitates a synthetic (rational, transmitted, and intuitive) methodology. Thirdly, by presenting a comprehensive and transcendent image of human reality, this anthropology liberates the humanities from the confines of materialist approaches and orients them toward the production of a monotheistic, spiritual, and justice-oriented knowledge. The conclusion is that the realization of authentic Islamic humanities is not possible without reliance on mystical anthropology and the utilization of the knowledge of the infallible Perfect Man.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :نقش انسان‌شناسی عرفانی ـ دینی در تولید و تحول علوم انسانی اسلامی: با تأکید بر مفهوم «انسان کامل»
    Abstract: 
    این پژوهش با هدف تبیین تأثیر انسان‌شناسی عرفانی ـ دینی بر علوم انسانی اسلامی و با تمرکز بر مفهوم «انسان کامل» انجام شده است. روش تحقیق، ترکیبی (نقلی، عقلی، شهودی) و مبتنی‌بر منابع وحیانی و متون عرفانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که انسان کامل (با مصادیق معصوم) به‌عنوان مظهر علم لدنی، وارث علوم انبیا و تجلی‌گاه اسماء الهی، نقش بنیادینی در سه عرصۀ منبعیت معرفتی، مبانی و روش‌شناسی و غایت و کارکرد علوم انسانی اسلامی ایفا می‌کند. اولاً معارف معصومین؟عهم؟ به‌عنوان علم لدنی، منبع اصیل برای استخراج مبانی علوم انسانی است. ثانیاً تصویر جامع از انسان، مبانی هستی‌شناختی و معرفت‌شناختی علوم را متحول کرده و روش ترکیبی (عقلی، نقلی و شهودی) را ضروری می‌سازد. ثالثاً این انسان‌شناسی با ارائه تصویری جامع و متعالی از حقیقت انسان، علوم انسانی را از حصار رویکردهای مادی‌گرایانه خارج کرده، به سمت تولید دانشی توحیدی، معنوی و عدالت‌محور سوق می‌دهد. نتیجه آنکه تحقق علوم انسانی اسلامیِ اصیل، بدون اتکا به انسان‌شناسی عرفانی و بهره‌گیری از معارف انسان کامل معصوم امکان‌پذیر نخواهد بود. کلیدواژه‌ها: انسان‌شناسی عرفانی، انسان کامل، علوم انسانی اسلامی، منبع معرفت، مبانی علوم، روش‌شناسی، غایت علم.
    References: 
    • قرآن کریم.
    • نهج البلاغه (1414ق). تحقیق صبحی صالح. قم: هجرت.
    • آملی، سیدحیدر (۱۳۸۱). تفسیر محیط الاعظم. قم: مؤسسۀ فرهنگی و نشر نورعلی نور.
    • آملی، سیدحیدر (1394). نص‌ النصوص‌ فی‌ شرح‌ فصوص‌ الحکم. قم، بیدار.
    • ابن‌ترکه، صائن‌الدین (1382). تمهید القواعد. تصحیح و تعلیق سیدجلال‌الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
    • ابن‌عربی، محی‌الدین (بی‌تا). فتوحات مکیه. بیروت: دارصادر.
    • ترخان، قاسم (1402). برآیند مبانی کلامی در علوم انسانی اسلامی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
    • تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد (1410ق). غرر الحکم و درر الکلم. تصحیح مهدی رجایی. چ دوم. قم: دار الکتاب الاسلامی.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸0). تفسیر موضوعی قرآن مجید. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳81الف). تفسیر موضوعی قرآن مجید. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۳۸۱ب). حیات عارفانه امام علی؟ع؟. چ دوم. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1384). تفسیر انسان به انسان. قم: اسراء.
    • جوادی‌ آملی، عبدالله (1397). شناخت‌شناسی‌ در قرآن. قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (۱۴۰۲). عقلانیت شهود (تحریر فصوص الحکم قیصری). قم: اسراء.
    • جوادی آملی، عبدالله (1403). تسنیم. قم: اسراء.
    • حر عاملی، محمد بن حسن (1414ق). وسائل الشیعه. چ دوم. قم: مؤسسۀ آل‌البیت؟عهم؟ لاحیاء التراث.
    • حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۱). انسان کامل از دیدگاه نهج البلاغه. چ سوم. قم: قیام.
    • حسن‌زاده آملی، حسن (۱۳۸۷). دروس شرح فصوص الحکم. قم: بوستان کتاب.
    • حسینی تهرانی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۵). لمعات الحسین؟ع؟. مشهد: علامه طباطبائی.
    • رحیمیان، سعید (۱۳۸۳). مبانی عرفان نظری. تهران: سمت.
    • رودگر، محمدجواد (1397). مبانی عرفان وحیانی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    • صدرالمتألهین (1383). شرح اصول الکافی، تصحیح محمد خواجوی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    • صدوق، محمد بن على (1398ق). التوحید. تحقیق هاشم حسینى. قم: جامعۀ مدرسین.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (۱۳۸۷). بررسی‌های اسلامی. به کوشش سیدهادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (۱۳۹۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1388). شیعه در اسلام. به کوشش سیدهادی خسروشاهی. قم: بوستان کتاب.
    • طبرسی، احمد بن علی (۱۴۰۳ق). الاحتجاج. مشهد: مرتضی.
    • طوسی، نصیرالدین (۱۳۶۱). اوصاف الاشراف. تصحیح نجیب مایل هروی. مشهد: امام.
    • عروسی حویزی، عبدعلی جمعه (1415ق). نورالثقلین. تحقیق سیدهاشم رسولی محلاتی. چ چهارم. قم: اسماعیلیان.
    • عروسی حویزی، عبدعلی بن جمعه (۱۳۷۳). تفسیر نورالثقلین. تصحیح سیدهاشم رسول محلاتی. چ چهارم. قم: اسماعیلیان.
    • عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰ق). تفسیر العیاشی. تهران: المطبعة العلمیه.
    • فرغانی، سعیدالدین (۱۳۷۹). مشارق الدراری شرح تائیه ابن فارض. تحقیق و تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانى. چ دوم. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
    • قیصری رومی، داود (۱۳۷۵). شرح فصوص الحکم. به کوشش سیدجلال‌الدین آشتیانی. تهران: علمی و فرهنگی.
    • کاشانی، عبدالرزاق (1379). مجموعه رسائل و مصنفات. تهران: میراث مکتوب.
    • کاشانی، عبدالرزاق (1426ق). لطائف الاعلام فی شارات اهل الالهام. تحقیق و تصحیح احمدعبدالرحیم السایح و توفیق علی وهبه وعامر النجار. مکتبۀ الثقافۀ الدینیه.
    • کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷ق). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
    • مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳ق). بحارالانوار. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (۱۳۷۸). اخلاق در قرآن. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
    • مطهری، مرتضی (۱۳۷۸). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
    • مطهری، مرتضی (۱۳۸۳). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
    • مطهری، مرتضی (۱۳۸۷). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
    • موسوی خمینی، سید‌روح‌الله (۱۴۰۶ق). تعلیقات علی شرح فصوص‌ الحکم و مصباح ‌الانس. تهران: پاسدار اسلام.
    • موسوی خمینی، سید‌روح‌الله (1373). چهل حدیث. چ چهارم. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام ‌خمینی(ره).
    • موسوی خمینی، سید‌روح‌الله (۱۳۸۰). آداب الصلاۀ. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • موسوی خمینی، سید‌روح‌الله (۱۳۸۵). صحیفه امام. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • یزدان‌پناه، یدالله (۱۳۸۸). مبانی و اصول عرفان نظری. نگارش سیدعطا انزلی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Tarkhan, Ghasem, Roodgar, Mohammad javad. (2026) The Role of Mystical-Religious Anthropology in the Production and Transformation of Islamic Humanities: With an Emphasis on the Concept of the "Perfect Man". Anwar-e Ma`rifat, 13(2), 7-24 https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003403.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Ghasem Tarkhan; Mohammad javad Roodgar."The Role of Mystical-Religious Anthropology in the Production and Transformation of Islamic Humanities: With an Emphasis on the Concept of the "Perfect Man"". Anwar-e Ma`rifat, 13, 2, 2026, 7-24

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Tarkhan, G, Roodgar, M.(2026) 'The Role of Mystical-Religious Anthropology in the Production and Transformation of Islamic Humanities: With an Emphasis on the Concept of the "Perfect Man"', Anwar-e Ma`rifat, 13(2), pp. 7-24

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Tarkhan, G, Roodgar, M. The Role of Mystical-Religious Anthropology in the Production and Transformation of Islamic Humanities: With an Emphasis on the Concept of the "Perfect Man". Anwar-e Ma`rifat, 2026; 13(2): 7-24