Anwar-e Ma`rifat, Volume 14, Issue 2, No 29, Year 2026, Pages 7-26

    Mystical Eschatology: A Mystical Analysis of the Resurrection and the Stations of the Day of Judgment

    Article Type: 
    Research
    Writers:
    ✍️ Alireza Kermani / Associate Professor, Department of Mysticism, Imam Khomeini Educational and Research Institute / kermani@iki.ac.ir
    Mohammad Sarbakhshi / Associate Professor, Department of Philosophy, Imam Khomeini Educational and Research Institute / sarbakhshi@iki.ac.ir
    dor 20.1001.1.26458217.1404.14.2.1.1
    doi Registering DOI...⏳
    Abstract: 
    This article elucidates the nature and modality of the resurrection (maʿād) in Islamic mysticism, with particular emphasis on the concept of "the existential becoming (ṣayrūrat) of the human being." Whereas in Islamic theology (kalām) and philosophy the resurrection has predominantly been interpreted as an event occurring after death, situated in relation to the problem of death and the soul-body nexus, the mystical approach conceives of it as an existential and continuous process that has been actualized from the very inception of human presence within the cosmic order. Within this framework, the notion of the "particular Lord" (rabb-i khāṣṣ) plays a pivotal role in explicating the differentiation of degrees of human return, signifying that each individual traverses the path of becoming and return in accordance with a specific divine name. Adopting an analytical-descriptive method and providing an ontological exposition of this approach, the article demonstrates that death, the intermediate realm (barzakh), the resurrection, and its stations constitute successive phases of a unified process of existential becoming, within which the human reality becomes fully disclosed. Furthermore, the article contends that from a mystical perspective, the resurrection is neither exclusively spiritual nor purely corporeal; rather, its reality is realized in the synthesis of the spiritual and corporeal dimensions of the human being. This synthesis is entailed by the actualization of the "synthetic station" (martaba-yi jamʿī) of the human being and the complete manifestation of his reality across all modes of existence.
    چکیده و کلیدواژه فارسی (Persian)
    Title :فرجام‎شناسی عرفانی: تحلیل عرفانی معاد و مواقف قیامت
    Abstract: 
    این مقاله به تبیین چیستی و چگونگی معاد در عرفان اسلامی با تأکید بر مفهوم «صیرورت وجودی انسان» می‌پردازد. اگر در کلام و فلسفۀ اسلامی معاد غالباً به رخدادی پس از مرگ و در نسبت با مسئلۀ مرگ و رابطۀ نفس و بدن تفسیر شده است، در رویکرد عرفانی فرایندی وجودی و مستمر دانسته شده که از آغاز حضور انسان در نظام هستی تحقق یافته است. در این اندیشه، مفهوم «ربّ خاص» نقش محوری در تبیین تفاوت مراتب بازگشت انسان‌ها ایفا می‌کند؛ بدین معنا که هر انسان در پرتو اسم الهی خاصی مسیر صیرورت و رجوع خود را طی می‌کند. مقاله به روش تحلیلی ـ توصیفی با تبیین هستی‌شناختی این رویکرد نشان می‌دهد که مرگ، برزخ، قیامت و مواقف آن، حلقه‌های یک فرایند واحد از صیرورت وجودی انسان‌اند که در آن حقیقت انسان آشکار می‌شود. همچنین مقاله نشان می‌دهد که از منظر عرفانی، معاد نه منحصر در روحانیت صرف است و نه در جسمانیت محض، بلکه حقیقت آن در جمع میان مراتب روحانی و جسمانی انسان تحقق می‌یابد. این جمع، مقتضای تحقق «مرتبه جمعی» انسان و ظهور تام حقیقت او در تمامی نشئات وجودی است.
    References: 
    • آشتیانی، سیدجلال‌الدین (1370). شرح مقدمه قیصرى بر فصوص الحکم‏. تهران: امیرکبیر.
    • آملی، سیدحیدر (1422ق). تفسیر المحیط الأعظم. تصحیح سیدمحسن موسوى تبریزى. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
    • آملی، سیدحیدر (1362). اسرار الشریعة و اطوار الطریقة و انوار الحقیقة. تصحیح محمد خواجوی. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
    • ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400ق). رسائل ابن‌سینا. قم: بیدار.
    • ابن‌عربی، محی‌الدین (1336). انشاء الدوائر. تصحیح مهدى محمد ناصرالدین. لیدن: مطبعة بریل‏.
    • ابن‌عربی، محی‌الدین (1946م). فصوص الحکم‏. قاهره: دار احیاء الکتب العربیه.
    • ابن‌عربی، محی‌الدین (بی‎تا). الفتوحات المکیه. بیروت: دارالصادر.
    • تفتازانی، سعدالدین مسعود بن عمر (1989م). شرح المقاصد. تعلیقه عبدالرحمن عمیره. قم: شریف الرضی.
    • تهرانی، محمدحسین (1423ق). معادشناسى‏. مشهد: ملکوت نور قرآن‏.
    • جندی، مؤیدالدین (1381). شرح فصوص الحکم. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
    • جیلی، عبدالکریم (1418ق). الإنسان الکامل. تصحیح ابوعبدالرحمن صلاح بن محمد بن عویضه. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • جیلی، عبدالکریم (1426ق). مراتب الوجود و حقیقة کل موجود (الکهف و الرقیم). تصحیح عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • حسن‌زاده آملی، حسن (1365). هزار و یک نکته. تهران: مرکز نشر فرهنگى رجاء.
    • حسن‌زاده آملی، حسن (1370). قرآن و عرفان و برهان از هم جدایى ندارند. تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگى‏.
    • حسن‌زاده آملی، حسن (1378). ممد الهمم در شرح فصوص الحکم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
    • خوارزمی، تاج‌الدین حسین (1379). شرح فصوص الحکم. تصحیح حسن حسن‌زاده آملى. قم: بوستان کتاب.
    • دشتکی شیرازی، غیاث‌الدین منصور (1386). مصنفات غیاث‌الدین منصور حسینی دشتکی شیرازی. گردآورنده عبدالله نورانی. تهران: دانشگاه تهران.
    • راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1392ق). معجم مفردات الفاظ القرآن. تصحیح ندیم مرعشلی. بیروت: دار الکاتب العربی.
    • سبحانی، جعفر (1412ق). الإلهیات على هدى الکتاب و السنة و العقل. قم: ‏المرکز العالمی للدراسات الاسلامیه.
    • سعیدی، احمد (1400). مبانی عرفانی صدرایی حقیقت مرگ با نگاهی به آیات و روایات. آیین حکمت، 47، 47ـ80.
    • شبر، سیدعبدالله (1424ق). حق الیقین فی معرفة اصول الدین. قم: انوار الهدى‏.
    • شریف مرتضى (1405ق). رسائل شریف المرتضی. تحقیق سیدمهدی رجائی. قم: دار القرآن الکریم.
    • شریف مرتضى (1411ق). الذخیرة‌ فی علم الکلام. تحقیق سیداحمد حسینی. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
    • شعرانی، عبدالوهاب بن احمد (1378ق). الیواقیت و الجواهر فی بیان عقاید الاکابر. بی‌جا: مصطفی البابی الحلبی و اولاده.
    • شمس، علی (1385). برزخ در علم کلام. معارف عقلی، 3، 157ـ173.
    • صدرالمتألهین (1363). مفاتیح الغیب. تصحیح محمد خواجوى. تهران: مؤسسۀ تحقیقات فرهنگی.
    • صدرالمتألهین (1981م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. چ سوم. بیروت: دار احیاء التراث‏ العربی.
    • طباطبائی، سیدمحمدحسین (1417ق). المیزان فی تفسیر القرآن‏. قم: مکتبة النشر الاسلامی‏.
    • طوسی، نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات مع المحاکمات. قم: البلاغة.
    • طوسی، نصیرالدین (1374). آغاز و انجام. تعلیقات حسن حسن‌زاده آملى. چ چهارم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
    • غزالی، ابوحامد (بی‏تا). احیاء علوم الدین. تصحیح عبدالرحیم بن حسین حافظ عراقى. بیروت: دار الکتاب العربی.
    • فرغانی، سعیدالدین (1428ق). منتهى المدارک فى شرح تائیة ابن فارض. تصحیح عاصم ابراهیم الکیالى الحسینى الشاذلى الدرقاوى. بیروت: دار الکتب العلمیه.
    • فرغانی، سعیدالدین (1379). مشارق الدرارى. مقدمه و تعلیقات سیدجلال‌الدین آشتیانى. قم: بوستان کتاب.
    • فناری، محمد بن حمزه (1374). مصباح الأنس بین المشهود و المعقول. تصحیح محمد خواجوى. تهران: مولی.
    • فیض کاشانی، ملامحسن (1360). کلمات مکنونة من علوم أهل الحکمة و المعرفة. تهران: فراهانی.
    • فیض کاشانی، ملامحسن (1417ق). المحجة البیضاء فى تهذیب الاحیاء. تصحیح على‌اکبر غفارى. قم: جامعۀ مدرسین.
    • قونوی، صدرالدین (1371). النصوص. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانى. تهران: مرکز نشر دانشگاهى‏.
    • قونوی، صدرالدین (1381). اعجاز البیان فى تفسیر أم القرآن. تصحیح سیدجلال‌الدین آشتیانى. قم: بوستان کتاب.
    • قیصری، داوود (1375). شرح فصوص الحکم. به کوشش سیدجلال‌الدین آشتیانى. تهران: علمى و فرهنگى‏.
    • کاشانی، عبدالرزاق (1413ق). اصطلاحات الصوفیة. قاهره: دارالمنار.
    • کرمانی، علیرضا (1391). بررسی معاد جسمانی از دیدگاه ابن‌عربی و ملاصدرا. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • کرمانی، علیرضا (1394). بررسی تطبیقی معاد در عرفان، فلسفه و کلام. معرفت کلامی، ش15، 7ـ26.
    • مجلسی، محمدباقر (بی‎تا). حق الیقین. تهران: اسلامیه.
    • مجلسى‏، محمدباقر (1404ق). بحار الانوار. بیروت: مؤسسۀ الوفاء.
    • مصباح یزدی، محمدتقی (1391). پیش‌نیازهای مدیریت اسلامی. قم: مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره).
    • مصطفوی، حسن (1385). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.
    • مطهری، مرتضی (1368). مجموعه آثار. تهران: صدرا.
    • معتزلی، عبدالجبار (1965). المغنی فی ابواب التوحید و العدل. قاهره: الدار المصریه.
    • موسوی خمینی، سیدروح‌الله (1382). معاد از دیدگاه امام خمینی. تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
    • میبدی، رشیدالدین (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار. تصحیح على‌اصغر حکمت. تهران: امیرکبیر.
    Cite this article: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Kermani, Alireza, Sarbakhshi, Mohammad. (2026) Mystical Eschatology: A Mystical Analysis of the Resurrection and the Stations of the Day of Judgment. Anwar-e Ma`rifat, 14(2), 7-26 https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003977.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Alireza Kermani; Mohammad Sarbakhshi."Mystical Eschatology: A Mystical Analysis of the Resurrection and the Stations of the Day of Judgment". Anwar-e Ma`rifat, 14, 2, 2026, 7-26

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Kermani, A, Sarbakhshi, M.(2026) 'Mystical Eschatology: A Mystical Analysis of the Resurrection and the Stations of the Day of Judgment', Anwar-e Ma`rifat, 14(2), pp. 7-26

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    Kermani, A, Sarbakhshi, M. Mystical Eschatology: A Mystical Analysis of the Resurrection and the Stations of the Day of Judgment. Anwar-e Ma`rifat, 2026; 14(2): 7-26