انوار معرفت

عرفان ادبی، به‌مثابه شاخه‌ای از عرفان اسلامی، آموزه‌های عرفان نظری و عملی را در ساختارهای ادبی همچون استعاره، تشبیه و رمز، بازتاب می‌دهد. در میان این ساختارها، استعاره به‌سبب ویژگی‌های بلاغی و عاطفی، پرکاربردترین قالب برای بیان مفاهیم ناظر به حضرت حق، صفات و تجلیات اوست. پژوهش پیش‌رو، با هدف تبیین وجوه مشابهت آب و حق تعالی، به روش تحلیل محتوای کیفی و با تکیه بر اشعار عارفان ادیب از قرن ششم تا دهم هجری، تعدادی از صفات الهی را که در استعاره آب از خداوند نمود یافته، شناسایی و تحلیل کرده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که شاعران عارف با بهره‌گیری از وجوه تشبیه یادشده و با اصطلاحاتی مانند «آب»، «آب حیات»، «آب زندگانی»، «آب بقا»، «آب خضر»، «آب کوثر» و «آب زلال»، مفاهیم انتزاعی عرفانی را عینی‌سازی کرده‌اند و صفات الهی را به تصویر کشیده‌اند. این مقاله، ضمن تبیین مختصری از هر یک از این اوصاف ربوبی، کاربرد آب را در اشعار عارفان، واکاوی نموده و نشان می‌دهد که استعاره آب، افزون بر کارکرد زیباشناختی، دارای پشتوانه‌ای از معرفت عرفانی است.