انوار معرفت، سال چهاردهم، شماره اول، پیاپی 28، بهار و تابستان 1404، صفحات -

    بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم

    نوع مقاله: 
    پژوهشی
    نویسندگان:
    ✍️ محمد علی زکی خانی / دانشجوی دکتری عرفان اسلامی و اندیشۀ امام خمینی(ره) دانشگاه ادیان و مذاهب / zakikhanikomeil2@gmail.com
    رحمان بوالحسنی / دانشیار گروه عرفان اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب / bolhasani1261@gmail.com
    قادر حافظ / استادیار گروه عرفان اسلامی دانشگاه ادیان و مذاهب / azali.1478@gmail.com
    doi 10.22034/erfani.2026.5003387
    چکیده: 
    این مقاله به بررسی تطبیقی تکنیک‌های مراقبه در عرفان اسلامی و ذن بودیسم می‌پردازد. رویکرد پژوهش ناظر به سطح «تکنیک» است و از هرگونه همسان‌انگاری نتایج تجربه‌شناختی یا غایت‌های نهایی این دو سنت پرهیز می‌کند. در عرفان اسلامی، مراقبه به‌مثابه حضوری آگاهانه و مستمر در محضر حق و مراقبت دائمی از حرکات درونی و بیرونی نفس فهم می‌شود. حضوری که هرچند با زوال تعینات نفسانی و ادراکی همراه است، اما در این مرحله متوقف نمی‌گردد و در نهایت به تحقق بقاء بالله، تداوم فاعلیت آگاهانه سالک و تثبیت عبودیت مسئولانه منتهی می‌شود. در این افق، مراقبه نه تعلیق صرف آگاهی، بلکه ابزاری برای استقامت، عمل، و دوام حضور در ساحت حیات دینی است. در مقابل، مراقبه در ذن بودیسم، به‌ویژه در قالب زازن و کار با کوآن بر تعلیق اندیشه مفهومی، رهاسازی تمایزهای ادراکی و بازگشت به زیست بی‌واسطه لحظه استوار است. غایت این مسیر، تجربه‌ای چون ساتوری است که به رفع دوگانگی‌های ذهنی و نوعی آگاهی غیرمفهومی می‌انجامد، بی‌آنکه در افقی متعالی از بقاء، تعهد الهی یا استمرار فاعلیت اخلاقی صورت‌بندی شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هرچند مشابهت‌هایی در سطح تکنیک‌های عملی و انضباط توجه میان این دو سنت قابل شناسایی است، تمایز بنیادین آنها در افق غایت‌شناختی و معنای نهایی مراقبه آشکار می‌گردد، تمایزی که برتری ساختاری عرفان اسلامی را در پیوند سنجیده فنا و بقاء بالله نشان می‌دهد.
    Article data in English (انگلیسی)
    Title: 
    A Comparative Study of Meditation Techniques in Islamic Mysticism and Zen Buddhism
    Abstract: 
    Abstract The present study, aiming at a comparative analysis of meditation techniques in Islamic mysticism and Zen Buddhism, examines the evolution of practical and experiential methods of spiritual wayfaring in these two mystical traditions. Its central question is that meditation methods, despite distinctions in ontological foundations—from tawḥld in Islamic mysticism to śūnyata in Zen Buddhism—at the level of consciousness experience, converge toward a single ultimate goal: pure presence and unmediated intuition. In Islamic mysticism, meditation (muraqabah) as conscious presence in the divine presence and supervision of the soul’s faculties, is considered a principal stage of wayfaring and realization of annihilation in God (fanaʾ fi-llah); as reflected in the works of Ibn Arabl, Imam Khomeini, and Allamah Ṭabaṭabaʾl (may God have mercy on them), meditation is regarded as the practical realization of self-knowledge and transcendence of soul’s determinations. In contrast, meditation in the Zen Buddhist tradition, as expounded in the commentaries of Suzuki, Lu, and Herrigel, focusing on zazen and kōan techniques, emphasizes relinquishing conceptual thought and experiencing satori. Employing an analytical-comparative approach and examining the physical, linguistic, and temporal dimensions of meditation, this study demonstrates that despite differences in theoretical foundations, both systems, through practices of stillness, remembrance (dhikr), and intuition, orchestrate the transformation from mentality to presence; such that meditation manifests as a path from perceptual multiplicity to intuitive unity in both traditions.
    شیوه ارجاع به این مقاله: RIS Mendeley BibTeX APA MLA HARVARD VANCOUVER

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    زکی خانی، محمد علی، بوالحسنی، رحمان، حافظ، قادر. (1404) بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم . فصلنامه انوار معرفت، 14(1)، - https://doi.org/10.22034/erfani.2026.5003387.

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    محمد علی زکی خانی؛ رحمان بوالحسنی؛ قادر حافظ."بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم ". فصلنامه انوار معرفت، 14، 1، 1404، -

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    زکی خانی، محمد علی، بوالحسنی، رحمان، حافظ، قادر.(1404) 'بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم '، فصلنامه انوار معرفت، 14(1), pp. -

    APA | MLA | HARVARD | VANCOUVER

    زکی خانی، محمد علی، بوالحسنی، رحمان، حافظ، قادر. بررسی تطبیقی تکنیک های مراقبه درعرفان اسلامی و ذن بودیسم . انوار معرفت، 14, 1404؛ 14(1): -